GİRİŞ
Teknolojinin gelişimiyle birlikte "zenginlik" kavramı şekil değiştirdi. Eskiden yastık altındaki altınlar veya bankadaki mevduatlar malvarlığının göstergesiyken, bugün dijital cüzdanlardaki Bitcoin (BTC), Ethereum (ETH) veya Tether (USDT) gibi kripto varlıklar ekonominin merkezine yerleşti.
Borçlu-alacaklı ilişkilerinde en sık karşılaştığımız sorulardan biri şudur: "Borçlu, tüm parasını Bitcoin'e yatırıp icradan kaçırabilir mi?"
Bu makalemizde; Akdeniz Avukatlık Bürosu olarak, Türk Hukuku'nun kripto paralara bakışını, Merkez Bankası düzenlemelerini ve İcra İflas Kanunu (İİK) çerçevesinde kripto paraların nasıl haczedilebileceğini, "Soğuk Cüzdan" ve "Borsa Hesabı" ayrımıyla detaylıca inceleyeceğiz.
1. KRİPTO PARALARIN TÜRK HUKUKUNDAKİ NİTELİĞİ: PARA MI, EMTİA MI?
Haciz işleminin yapılabilmesi için öncelikle kripto paranın hukuken "ne olduğunun" tanımlanması gerekir.
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın “Ödemelerde Kripto Varlıkların Kullanılmamasına Dair Yönetmelik” (30.04.2021) düzenlemesinde kripto varlıklar şu şekilde tanımlanmıştır:
"Dağıtık defter teknolojisi veya benzer bir teknoloji kullanılarak sanal olarak oluşturulup dijital ağlar üzerinden dağıtımı yapılan, ancak itibari para, kaydi para, elektronik para, ödeme aracı, menkul kıymet veya diğer sermaye piyasası aracı olarak nitelendirilmeyen gayrimaddi varlıklar."(https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2021/04/20210416-4.htm)
Bu tanımdan yola çıkarak; kripto paralar hukuken "para" değil, ekonomik değeri olan "gayrimaddi malvarlığı" değeridir. İcra İflas Kanunu'na göre; borçlunun ekonomik değeri olan, paraya çevrilebilen her türlü mal ve hakkı haczedilebilir. Dolayısıyla, kripto paraların haczedilmesi hukuken mümkündür.
2. KRİPTO PARALAR NASIL HACZEDİLİR?
Kripto paraların saklanma yöntemine göre haciz prosedürü tamamen değişmektedir. Hukuki süreçte "Sıcak Cüzdan" (Borsalar) ve "Soğuk Cüzdan" (Donanım) ayrımı kritik önem taşır.
A. Kripto Para Borsalarındaki Varlıkların Haczi (Sıcak Cüzdanlar)
Türkiye'de faaliyet gösteren yerel borsalar (Örn: BtcTurk, Paribu, Binance TR vb.) hukuken birer "şirket" statüsündedir ve Türk yargı yetkisine tabidir. Bu borsalardaki hesaplar, teknik olarak bir banka hesabından farksız işlem görür.
Süreç Nasıl İşler?
Alacaklı vekili (Avukat), borçlunun kripto borsalarında hesabı olduğunu düşünüyorsa, İcra Dairesi aracılığıyla bu şirketlere müzekkere yazar. (Şu an UYAP sistemi bankalar gibi otomatik sorgulama yapmadığından, bu işlem teker teker borsalara müzekkere yazılmasını gerektirir.) İcra dairesi, ilgili borsaya İİK m.89/1 uyarınca "Haciz İhbarnamesi" gönderir. Bu ihbarname borsaya şu emri verir: "Borçlunun nezdinizde doğmuş ve doğacak hak ve alacakları üzerine haciz konulmuştur. Bu varlıkları borçluya ödemeyin, bloke edin ve icra dosyasına bildirin."
Borsa, borçlunun hesabındaki kripto varlıkları (BTC, USDT vb.) tespit ederse hesaba blokaj koyar. Ardından İcra Dairesi'nin talimatıyla bu varlıklar TL'ye çevrilerek icra dosyasına gönderilir.
Yabancı Borsalar (Binance Global, Coinbase vb.) Sorunu: Yurtdışı merkezli borsaların Türkiye'de tebligat adresi veya temsilciliği yoksa, Türk İcra Dairelerinin yazdığı yazılara cevap verme zorunlulukları uluslararası hukuk kurallarına (istinabe) takılabilir. Ancak Binance TR gibi yerel kolları olan borsalarda haciz işlemi sorunsuz uygulanmaktadır.
B. Soğuk Cüzdanların Haczi (Cold Wallets / Ledger / Trezor)
Soğuk cüzdanlar, internete bağlı olmayan, USB bellek boyutundaki fiziksel cihazlardır. Kripto varlıklar bu cihazın içinde değil, blokzincir ağındadır; cihaz sadece bu varlıklara erişimi sağlayan "özel anahtarları" (private key) saklar.
Soğuk Cüzdan Haczi Neden Zordur? Soğuk cüzdan, İcra Hukuku bakımından bir "Menkul Mal" (Taşınır eşya) hükmündedir.Borçlunun evine veya işyerine yapılan fiili haciz sırasında bu cihaz (Ledger, Trezor vb.) bulunursa, icra memuru tarafından el konulabilir.Cihaza el konulsa bile, borçlu şifresini (PIN veya 12-24 kelimelik kurtarma kodunu) vermezse, içindeki varlıklara erişmek teknik olarak neredeyse imkansızdır.
Hukuki Zorlama: İİK m.80 gereği borçlu malvarlığını beyan etmek zorundadır. Şifreyi vermemesi "Ticari sırrı saklamak" veya "Suç delilini gizlemek" gibi değerlendirilemez; ancak uygulamada şifrenin zorla alınmasına dair net bir yasal düzenleme henüz yoktur.
3. HACZEDİLEN KRİPTO PARA NASIL PARAYA ÇEVRİLİR?
İcra dairesi Bitcoin'i doğrudan alacaklıya gönderemez (Alacaklı kabul etse dahi, İcra Dairesinin bir kripto cüzdanı yoktur).İcra dairesi, Borsa şirketine "Borçlunun hesabındaki 0.5 BTC'nin işlem anındaki kur üzerinden Türk Lirasına çevrilerek (bozdurularak) İcra Dairesi banka hesabına gönderilmesi" talimatını verir.
Fiziki El Koymalarda: Eğer soğuk cüzdanın şifresi biliniyorsa, bilirkişi marifetiyle cüzdandaki varlıklar güvenilir bir borsaya transfer edilir, orada bozdurulur ve nakit para dosyaya girer.
4. BORÇLULAR İÇİN UYARI: "GÖRÜNMEZ" DEĞİLSİNİZ
Birçok borçlu, banka hesaplarına haciz gelmemesi için varlıklarını kripto paraya çevirmektedir. Ancak bu yöntem artık güvenli bir liman değildir.Yerel borsalar MASAK denetimindedir.Banka hesabınızdan bir kripto borsasına para transfer ettiğinizde, bu işlem banka hareketlerinizde görünür. Akdeniz Avukatlık Bürosu olarak, borçlunun banka dökümlerini incelediğimizde "X Teknoloji A.Ş." veya "Y Bilişim A.Ş." gibi borsa şirketlerine para çıkışı tespit edersek, derhal o borsaya haciz ihbarnamesi gönderiyoruz.
SONUÇ
Türk Hukukunda kripto paraların haczi önünde yasal bir engel yoktur. "Gayrimaddi malvarlığı" olarak kabul edilen bu değerler, doğru hukuki strateji ve teknik takip ile haczedilebilir.
Alacaklılar için: Borçlunun "param yok" beyanına inanmadan önce, dijital ayak izlerini takip etmek ve kripto borsalarına haciz göndermek tahsilat şansını ciddi oranda artırır.
Borçlular için: Kripto hesaplarının devlet tarafından görülemediği algısı yanlıştır. İcra takibi kesinleştiğinde bu varlıklarınız da bloke edilebilir.
Akdeniz Avukatlık Bürosu, gelişen teknolojiyi ve dijitalleşen ekonomiyi yakından takip ederek; hem kripto varlıkların haczi hem de haksız kripto hacizlerinin kaldırılması (Menfi Tespit) süreçlerinde Mersin'de öncü hukuki destek sunmaktadır.
